مجموعه مقالات و پژوهشهای علمی مدیریت
 
لینک های ویژه

بودجه عملياتي

Operational budget

چكيده

نظام بودجه ريزي در اقتصاد ايران كه گذشته كاملا سنتي دارد و تمركزگراست در دو سال اخير روند جديدي آغاز كرده است كه از آن به عنوان تلاش براي تهيه بودجه عملياتي نام مي برند.در اين تحقيق ضمن ارائه تعريقي از بودجه عملياتي به بررسي اقدامات صورت گرفته در اين راستا پرداخته شده است.

در مقدمه ي بحث به زمان آغاز اين نوع بودجه نويسي ، نقش آن در اقتصاد ايران و مزاياي بودجه عملياتي نسبت به بودجه سنتي پرداخته وبه طرح ديدگاه كارشناسان، درچگونگي تحقق كامل عملياتي شدن بودجه ، توجه شده است.

 

مقدمه

بحث بودجه ريزي عملياتي از برنامه سوم آغاز شد كه البته به مرحله قانون گذاري نرسيد، زيرا اجرايي كردن بودجه ريزي عملياتي نيازمند مهندسي ومعماري جديد از بودجه است.

پرداختن به بودجه ريزي عملياتي از برنامه چهارم به صورت جدي در ماده 138 ديده شده و در ماده 144 نيز بر تخصيص منابع مالي به فعاليت ها بر اساس اين نوع بودجه ريزي تاكيد شده است ضمن آنكه در لايحه مديريت خدمات كشوري نيز بودجه ريزي عملياتي به طور كامل ديده شده است.

در ادامه با بررسي روند بودجه ريزي سنتي و روش عملياتي ، چند سوال هم براي تهيه برنامه هاي راديو و تلويزيوني مربوط به بودجه پيشنهاد مي شود.

 فرآيند اجرايي بودجه و تخصيص اعتبارات در ايران

بر اساس اصل 53 قانون اساسي همه دريافتهاي دولت در حسابهاي خزانه داري كل متمركز ميشود و همه پرداختها در حدود اعتبارات مصوب به موجب قانون انجام ميگيرد. بودجه مصوب از طرف رئيس جمهور به همه دستگاههاي اجرايي جهت اجرا ابلاغ اجرا ميشود. در اجراي بودجه دستگاه اجرايي مكلف است براساس شرح فعاليتها و طرحهايي كه با نهاد بودجه ريزي كشور توافق كرده است در حدوداعتبارات مصوب عمل كند.

در مورد طرحهاي عمراني كه مدت اجراي آنها از يك سال مالي بيشتر است، اعتبار مورد نياز تا پايان كار به تفكيك سالانه، در بودجه اولين سالي كه طرح مزبور در آن منظور ميشود، تعيين و همراه با بودجه كل كشور به تصويب ميرسد.دستگاه اجرايي مجاز به تأمين اعتبار و تعهد در باب كليه مبلغ طرح با رعايت اعتبارات سالانه تفكيك شده است.

اين روش در مورد طرحهاي عمراني كه مدت اجراي آنها از دوره برنامه عمراني پنجساله بيشتر است (مانند سند چشم انداز بيست ساله) نيز قابل اجرا خواهد بود.

روش تخصيص : بودجه پس از بررسي در كميته تخصيص وزارت اقتصاد و نهاد بودجه ريزي به صورت سه ماهه تعيين ميشود سه ماه اول به صورت پيش پرداخت است و در فصلهاي بعدي تخصيص بودجه، به عملكرد فصل قبل هم توجه ميشود.

 نقش بودجه عملياتي در اقتصاد ايران

نظام بودجه ريزي در اقتصاد ايران كه گذشته كاملا سنتي داشته و تمركزگربوده است.

بودجه سنتي به اين شكل است كه با تكيه بر فرضيه هايي مانند ثبات محيط و مديريت متمركز در تخصيص منابع بودجه اي ، روش هاي هزينه ها را متناسب با اهداف از پيش تعيين شده ، تبيين مي كند و نگاه اصلي در اين روش همان هزينه درست و صحيح منابع اعتباري و بودجه است.

در اين روش تلاش مي شود همه اعتبارات به طور كامل و دقيق هزينه شود اما اين سوال كه ايا در جاي صحيح و درست هم هزينه مي شود، همچنان بي پاسخ مي ماند.

اما با توجه به گسترش دامنه تغييرات خرد و كلان بودجه سالانه و اقتصاد ملي و گسترش مناسبات بين المللي اقتصادي ايران ، اين رويكرد كهنه و متمركز ديگر نمي تواند كارايي داشته باشد و نوسازي و تحول سازي در ساختار و رويكردهاي ان ضروري است.

ادامه اين تحولات در نهايت به  بودجه ريزي اقتضايي منتهي مي شود كه متغير زمان و دامنه تغييرات متغيرهاي برون زا مانند نفت و تجارت و ترانزيت ، همزمان بر رفتارهاي هاي بودجه اي و تخصيص يا هزينه منابع تاثير ميگذارد و منتظر پايان سال مالي نخواهد بود. در آن صورت از خواب سرمايه و درآمد مانند حساب ذخيره ارزي هم جلوگيري خواهد شد.روش بودجه ريزي دولتي در ايران بسيار قديمي است و پاسخگوي نيازهاي جامعه در حال توسعه نيست. عملياتي كردن بودجه كاملا در جهت رونق اقتصادي كشور و ارتقاي بهره وري است و به راحتي مي توان در سيستم حسابداري مبتني بر بودجه عملياتي، شاخصهاي بهره وري را متناسب با اهداف برنامه چهارم توسعه و سند چشم اندازبيست ساله ، هدفگذاري و كنترل و هدايت كرد. اين رويكرد بي ترديد اثربخشي نظام بودجه ريزي كشور را افزايش مي دهد و نظام بودجه ريزي از شكل سنتي فاصله مي گيرد و مبتني بر الگوي بودجه ريزي اقتضايي خواهد بود.

 چگونگی شکل گیری بودجه عملیاتی

در تنظیم بودجه عملیاتی، دستگاهها باید دو مرحله زیر را سپری کنند:

1 - اندازه گیری حجم کار،

2- محاسبه بهای تمام شده فعالیتها، در سال آینده.

در تهیه و تنظیم اطلا‌عات پیشگفته، از کارشناسانی چون مهندسان صنایع در انجام زمانبندی دقیق و تعیین اندازه هر بخشی از جزئیات فعالیتها و در نهایت کل طرحها استفاده می شود. این محاسبات با توجه به آثار تورمی یا رکود و سایر عوامل محیطی، تجزیه وتحلیل شده و بهای تمام شده برای تولید و عرضه کالاها ‌و خدمات  تعیین میشود.

به دلیل اعمال دقت کافی در محاسبات مزبور و وجود ثبات اقتصادی و مهار نرخ تورم و کاهش نرخ سود بانکی، انحرافات ناشی از اقلا‌م واقعی و بودجه به حداقل ممکن کاهش     می یابد وطرحها نیز در زمان تعیین شده و منطبق با بهای تمام شده مصوب تحویل پذیر خواهند بود و لذا:

اولا‌ً: رضایت کارفرما از پیمانکار موجب جلوگیری از بروز اختلا‌فات و تبعات آن در آینده خواهد شد،

ثانیاً: عملیات و وظایف تعریف شده برای مسئولا‌ن دستگاهها به طور کامل اجراپذیر بوده و افزایش سطح رضایت مردم و رفاه جامعه از دستاوردهای این روش است.

در حال حاضر، این روش در کشورهای توسعه یافته  که زمینه های اطلا‌عاتی لا‌زم برای انجام محاسبات بهای تمام شده در آنها فراهم است،اجرا می شود.

برای اجرای نظام فوق اقدامات اساسی زیر باید انجام گیرد:

1-    برنامه‌های عملیاتی دستگاههای اجرایی جهت تحقق اهداف بخش ذی‌ربط بازبینی، اصلاح و نهایی شود.

2-    در چارچوب وظایف مصوب دستگاههای اجرایی، فعالیتهای کمیت‌پذیر ذیل هر یک از برنامه‌های نهایی شده تعیین گردد.

3-    هزینه  تمام شده هر یک از فعالیتها برای دستیابی به هدف تعیین شده محاسبه گردد.

4-    یک نظام نظارتی و گزارشگیری مستمر تمامی مراحل کار استقرار یابد.

انجام اقدامات فوق مستلزم استقرار یک نظام هزینه‌یابی محصول در دستگاههای اجرایی با ویژگی‌های یاد شده می‌باشد.

 مزاياي بودجه عملياتي نسبت به بودجه سنتي

بودجه ريزي سنتي كه روش متداول يا افزايشي نيز به آن گفته مي شود، ناقص و ناكارآمد است. در اين روش بيشتر، بر هزينه ها يا داده ها تا كيد مي شود و ستادهها كمتر مورد توجه قرار مي گيرد. روش فعلي فقط 50 درصد مسئله يعني اختصاص اعتبارات را مي بيند و 50 درصد مهم تر را ناديده مي گيرد. دولت بايد بتواند به طور دقيق در قبال تخصيص اعتبار به دستگاه هاي زيرمجموعه خود، اهداف و وظايف مورد انتظار را نيز محاسبه كرده و بر اجراي آنها نظارت دقيق داشته باشد.

اما صرفه جويي اقتصادي، پرهيز از موازي كاري و ارتقاي كارآمدي از مزيت هاي مهم بودجه ريزي عملياتي است.در مقابل روش متداول سنتي فعلي، بودجه ريزي عملياتي كه بر ستادهها تمركز دارد، مطرح است.

در اين روش، قيمت تمام شده كالا و خدمات به طور دقيق محاسبه مي شود. در واقع دولت هزينه سرانه محصولات توليد شده اعم از كالا يا خدمات دستگاه هاي زيرمجموعه خود را محاسبه مي كند. اين روش شبيه حسابداري صنعتي است كه قيمت تمام شده را مشخص مي كند. زيرا تنها پس از مشخص شدن قيمت تمام شده هر واحد است كه

ميشود بودجه سال آينده دستگاه هاي دولتي را به طور دقيق تعيين كردو در اين صورت، چانه زني نمايندگان دستگاهها و مناطق مختلف يا نهاد تهيه كننده بودجه به حداقل ممكن مي رسد. دكتر كرباسيان كارشناس نظام بودجه ريزي مي گويد: در صورت بكارگيري بودجه ريزي عملياتي، حيف و ميل اموال دولتي و موازي كاري ها نيز به طور محسوسي كاهش پيدا مي كند. اين روش نه تنها در كشورهاي پيشرفته بلكه درجوامع در حال توسعه نظير مالزي، هند و پاكستان نيز در پيش گرفته شده است.

صرفه جويي مهم ترين مزيت بودجه ريزي عملياتي است. علاوه بر آن شفاف شدن بودجه امكان اولويت بندي اجراي برنامه ها را تسهيل مي كند. بخش عمده اي از كسري بودجه فعلي ناشي از نامشخص بودن قيمت تمام شده و ابهام در اولويت دستگاه هاي اجرايي است. كسري بودجه، خود عاملي براي تشديد تورم در سال هاي اخير بوده است. تحقق پيدا نكردن درآمدهاي دولت كه به تجربه اي هر ساله بدل شده، بهترين دليل براي تغيير روش بودجه ريزي است.

عملياتي كردن بودجه سالانه همانند عملياتي كردن بودجه و ساختار سازمان ها ، جدي ترين تلاش در سال هاي اخير است كه دولت نهم ان را به عنوان قانون برنامه چهارم اغاز كرده است. دولت نهم نظم بودجه ريزي را از پايين به بالا تهيه كرده است و مي خواهد بر اساس عملكرد دستگاهها ، به آنها اعتبارمالي مي دهد. تلاش بعدي دولت به افزايش سهم استانها هم در بودجه ريزي و هم مديريت منابع بودجه اي اختصاص دارد.

تمركززدايي در تصميم گيري از مهمترين دستاوردهاي دولت در اين زمينه است و دولت به جاي توزيع تصميم ها به توزيع قدرت تصميم گيري در سطح استانها مي پردازد. سفرهاي استاني هم اين رويكرد را تشديد كرده است.

كارشناسان و اقتصادشناسان با تاكيد بر ضرورت تمركززدايي در تخصيص منابع و بودجه هاي جاري و عمراني معتقدند عرضه خدمات و ايجاد زيرساخت ها و تفويض اختيار درباره اداره منابع مالي و انساني به مديران استانها موجب مي شود اهداف كمي و كيفي كه از آنها خواسته مي شود با سرعت بيشتر و هزينه كمتر محقق شود. توانمند سازي مديران استاني و تقويت دستگاههاي نظارتي همزمان با افزايش اختيارات مديران استاني ضروري است و

اين اقدام هرگونه اتلاف منابع و سوء استفاده هاي احتمالي را كاهش خواهد داد.

ايجاد شفافيت در عملكرد دستگاهها يكي ديگر از مزاياي بودجه ريزي عملياتي است و دادن اختيارات لازم به مديران استانها براي نحوه بكارگيري منابع مالي و انساني ، شفافيت و همگرايي بيشتر مجموعه را براي تحقق وظايف كمي و كيفي محول شده در پي خواهد داشت. با توجه به الزام قانون برنامه چهارم مبني بر خروجي محور بودن تخصيص منابع ،تخصيص منابع نبايد بر اساس فعالي تهاي موجود و ورودي هاي يك سازمان باشد.

رايج شدن ادبيات بودج هريزي عملياتي و وارد كردن دولت و متوليان استقرار نظام بودجه ريزي عملياتي به تفكر در اين زمينه نشان مي دهد دانش و تجربه بودجه ريزي عملياتي هنوز در گام هاي اول است و تعداد متخصصان در مورد بودجه ريزي عملياتي انگشت شمار هستند.

 اختلاف نظر كارشناسان در تحقق كامل عملياتي شدن بودجه

قرار است با ايجاد عزم و اراده در تمام عناصر و اركان ، بودجه ريزي عملياتي در پايان سال 88 مستقر م يشود كه البته بعيد است تحقق يابد.

عملياتي شدن بودجه در كشور نيازمند بسترسازي در طول چند سال است و تصور نتيجه دهي يك يا دو ساله اين موضوع غلط است. عضو كميسيون تلفيق مجلس شوراي اسلامي هم مي گويد : اگر شرايط اقتصادي كشور دچار بحران نشود و وقف هاي دركارها بوجود نيايد كار بودج هريزي عملياتي فقط چهار سال طول بكشد. اما قطعا به بودجه ريزي عملياتي مي رسيم و دركشورهاي پيشرفته نيز كار بودجه ريزي عملياتيشان سا لها طول كشيده است.

برخي كارشناسان هم مي گويند علمياتي شدن بودجه كشور نيازمند يك فرايند 10 تا 12 ساله است و در بسياري از كشورهاي پيشرفته پس ازگذشت چند سال هنوز به بودجه علمياتي كامل دست نيافته اند و اين موضوع نياز به زمان دارد.

گفته مي شود براي عملياتي شدن كامل قانون بودجه كل كشور 7 سال زمان نياز است.

يكي از علل طولاني شدن فرايند عملياتي كردن نظام بودجه ريزي كشور اين است كه اين سند خيلي كلان است و به تحولات منابع شناسي و هزينه شناسي ان در لايه هاي مختلف ملي ، استاني ، شهرستاني و بخش و دهستان ها نياز دارد و همزمان بايد در همه قسمت هاي بودجه گير ، تغيير نگرش صورت گيرد.

بايد اصل(( چه مبلغ به چه بخشي بدهيم )) جاي خود را به ((چرا اين بخش اين قدر پول مي خواهد و چه برنامه هايي براي هزينه دارد؟)) بدهد. بودجه عملياتي كه از سال گذشته دركشور اجرا شده است به طور مسلم در سالهاي نخست اجراي ان داراي نواقص و مشكلاتي خواهد بود و نيازمند تامل و صبر است.

 موانع بودجه عملياتي

موانع اساسی بر سر راه بودجه عملیاتی به دو دسته تقسیم میشوند:

1-مانع اساسی در دستیابی به بودجه عملیاتی  در کشورهای در حال توسعه این است که دستگاههای اجرایی و بنگاههای اقتصادی این کشورها هنوز در محاسبه بهای تمام شده کالاها و خدمات تولید و عرضه شده در دوره های جاری و گذشته خود دچار مشکلا‌ت ریشه ای هستند. چگونه می توان انتظار داشت این سیستم ناکارامد بتواند بهای تمام­شده کالاها و خدماتی را محاسبه و اعلام کند که در آینده قرار است تولید و عرضه شود و شاید برخی از اطلا‌عات آن هم به طور دقیق در دسترس نباشد.

2- بودجه ريزي عملياتي مخالفان فراواني در بدنه اجرايي دارد. زيرا در صورت اجراي آن آزادي عمل بسياري از متصديان دستگاه ها گرفته مي شود. اساساً هرگونه برنامه هاي انضباط دهنده، مقاومت هاي فراواني در نظام اداري به همراه دارد.

راه حل این مشکلات چیست؟

اما بهترين روش آن است كه اين برنامه با عملياتي كردن بودجه چند وزارتخانه كه به طور مشخص فعاليت توليدي دارند، آغاز شود. پياده كردن اين نوع برنامه ريزي براي وزارتخانه مسكن و شهرسازي كه به طور مشخص فعاليت ساخت و ساز دارد و مي تواند قيمت تمام شده فعاليت خود را محاسبه كند بسيار آسان تر از نهادهايي مانند وزارت دادگستري

است كه فعاليت هاي خدماتي دارد.

وزارت صنايع، وزارت راه و ترابري يا شهرداري ها آسان تر مي توانند بودجه ريزي عملياتي را در پيش بگيرند. اين نهادها بايد با قيمت گذاري فعاليت خود، راه را براي ديگر وزارتخانه ها يا دستگاه ها هموار سازند. البته نبايد فراموش كرد اساساً شاخص گذاري در نظام اداري فعلي ما بسيار كار سختي به شمار مي آيد.

اما راه حل دیگری که میتواند در اجرای عملیاتی بودجه مفید باشد،بودجه برمبنای صفر است؛ این روش  برای  نخستین بار در سال 1973 در ایالات متحد امریکا ابداع و اجرا شد. اجرای این روش باعث نوسازی و تحول در دستگاههای دولتی می­شود.

مراحل اجرای این روش  به شرح زیر است:

1- شناخت واحد فعالیت،

2- دسته بندی هر واحد فعالیت در قالب گروه فعالیتها و برنامه­ها،

3- ارزشیابی و درجه بندی گروه فعالیتها بر حسب اولویت آنها،

4- انتخاب و تخصیص بودجه به گروهی از فعالیتها که ثمربخشی آنها اثبات می­شود.

در این روش، پس از اجرای این مراحل برخی از فعالیتها و واحدهای دوره پیش تعدیل و ترکیب جدیدی برای استفاده کنندگان بودجه تعریف می­شود. این روش دارای مزیت انعطاف­پذیری خاصی است.

از مشکلات اجرایی بودجه بندی بر مبنای صفر، مقاومت مدیران و مسئولا‌نی است که فعالیت آنها در دوره پیش، ثمربخش تشخیص داده نشده و تصمیم به حذف آنها گرفته می شود.

روش اخیر برای برنامه های درازمدت (چندساله) مورد استفاده قرار میگیرد و با تلفیق آن با روش بودجه عملیاتی، امکان اجرای عدالت، تخصیص بهینه منابع و امکانات، در اختیار دولتمردان قرار خواهد گرفت.

بدیهی است در بخش عمومی وخصوصی مدیرانی موفقترند که بتوانند 5 وظیفه اصلی مدیریت یعنی برنامه­ریزی، سازماندهی، هماهنگی، تصمیمگیری و نظارت و کنترل را به نحو احسن به انجام رسانند. بودجه عملیاتی و بودجه برمبنای صفر، ابزارهایی است که می تواند معیار قابل اندازه گیری مناسب در خصوص برنامه ریزی، تصمیمگیری و کنترل صحت عملیات را در اختیار %D

 

منابع

-1مباني امور مالي و بودجه (در آموزش و پرورش) – داود صالحي – سمت 1379 – چاپ

سوم .

-2 دانستنيهايي در زمينه بودجه ، گرد آوري و تنظيم، سرويس پيله رودي – 1376 – وزارت

بهداشت .

-3 بودجه ريزي دولتي در ايران ، عليرضا فرزيب – چاپ سيزدهم 1380 – مركز آموزش

مديريت دولتي .

علي محمد اقتداري ،منوچهرتهراني. مهرداد اتحاد.انتشارات موسسه عالي « بودجه » -4

.1354يرادباسح

-5 روندهاي جديد در مديريت بخش سلامت، پاول شاو (انستيتوي توسعه اقتصادي بانك

. جهاني) ترجمه اسفنديار معيني و همكاران – چاپ اول 1380

گروه مطالعات دفتر مديريت منابع مالي وبودجه « آشنائي با بوجه ريزي عملياتي » -6 گزارش

-7 فراگرد تنظيم تا كنترل بودجه،اسفنديارفرج وند 1380 ، ويرايش دوم ، انتشارات گلباد.

براي محاسبه بهاي تمام شده (ABC) -8 طراحي سيستم هزينه يابي بر مبنياي فعاليت

خدمات در بيمارستانهاي دولتي (مطالعه موردي بيماستان فقيهي شيراز) ، احمد رجبي ،

.1382

-9 سيستم حسابداري قيمت تمام شده واقعي خدمات درماني در مراكز درماني سازمان تامين

. اجتماعي، مرتضي شاپوريان ، 1379

١٠- Performance budgeting Guidelines (state of Maine) , Jody Harris John R

.Nicholas. March ١٩٩٦

١١- Performance budgeting : A foundation for change in state Economic

Development- Chad Miller (Virginia Polytechnic Institute and state

University) November ٢٩،١٩٩٩

١٢- Strategic planning /performance Budgeting Guidelines-J.Harris,

J.R.nicholas march ١٩٩٠ (Maine state planning office)

٥٠

١٣- Analysis of hospital costs (workshop in developing countries), D.S.

Sheppard, D.Hodgkin, Y.E. Anthony, WHO, ٢٠٠٠

١٤- Efficiency in delivery of public services, performance Budgeting project,

Russia Ministry of Economic Development and Trade , ٢٠٠٢

 

 

[ ] [ ] [ ]
.: Weblog Themes By themzha :.

درباره وبلاگ

سلام.علیرضا فتحعلی کارشناسی ارشد مدیریت هستم.از دوستانی که تمایل به کار علمی در رشته حسابداری و مدیریت(در هر گرایش آن)دارند تقاضا دارم مطالب خود را به آدرس(sorena_alireza@yahoo.com) ارسال نمایند.مقالات،دستاوردها و پژوهشهای علمی شما با نام خود شما در این وبلاگ درج خواهد شد.
امکانات وب